مقدمه

در دهه های اخیر به دنبال توسعه همه جانبه ی کشور، توسعه کالبدی سکونتهای روستایی به عنوان مکان های (( زیست )) و ((فعالیت )) روستائیان در قالب طرح های کالبدی ، بیش از گذشته مورد عنایت قرار گرفته اند. تا سال 1379 ف توجه به توسعه ی روستایی تنها محدود به تهیه طرح های هادی می شد اما از این سال با موافقت سازمان مدیریت وبرنامه ریزی کشور ، تهیه طرح های بهسازی بافت با ارزش روستایی با اهدف احیای بافت های ویژه نیز به بنیاد مسکن انقلاب اسلامی واگذار شد. طی این موافقت نامه، تعداد 20 روستای نمونه در کل کشور انتخاب وبرای آنها طرح تهیه گردید که هم اکنون مراحل اجرای طرح را ÷شت سر میگذارند.

1-   کلیات

تعریف بهسازی

طرح بهسازی بافت با ارزش روستایی با شناخت  دقیق از وضعیت موجود روستا وتجزیه وتحلیل این اطلاعات به دنبال برنامه ریزی وسپس طراحی فضاهای با ارزش روستایی است تا از این فرآیند، توسعه ی کالبدی روستا در آینده حاصل شود.

نکته قابل توجه دراین تعریف ، به توجه <<فضاهای با ارزش روستایی>> است که بر حسب ویژگی وپتانسیل هر روستا میتواند متفاوت باشد، اما عمدتاً فضاهای عمومی روستا را شامل می شود. یعنی فضاهایی که عمده ی مردم از آن انتفاع می برند، مانند فضای ورودی روستا، میدانگاه اصلی ومحل تجمع اهالی در زمان های خاص .

اهداف بهسازی

هدف طرح بهسازی بافت با ارزش روستایی را به طور عمده می توان حفظ واحیای مجدد زندگی وکالبد روستا دانست ودرقالبهای جداگانه وبه عنوان زیر مجموعه ای از اهداف اصلی، می توان اهداف طرح را چنین برشمرد:

1-   حفاظت ومرمت بافت کالبد روستا؛

2-   ساماندهی هسته کهن و واجد ارزش روستا

3- حفاظت واحیای ارزش های فرهنگی ، تاریخی ، کالبدی فضایی ومعماری روستایی ومعرفی این ارزش ها از سطح روستا به سطوح ملی وجهانی

4- ایجادزمینه ی توسعه ی گردشگری بهره مندی روستاازعوایدان چه گردشگرداخلی وچه گردشگرخارجی

5-   هدایت توسعه ی کالبندی روستابه صورت هماهنگ بامحیط موجود

6- فراهم نمودن زمینه ی توسعه وعمران کالبندی روستاباتوجه به شرایط امکانات ومحدودیت های موجود

جایگاه بهسازی

7-   بهبود وضعیت خدمات زیرساختی وتوزیع عادلانه آن در جهت بهره مندی عموم اهالی

جایگاه بهسازی

ازنظررده بندی طرح های کالبدی طرح بهسازی بافت باارزش روستایی رامی توان زیرمجموعه ای ازطرح های هادی روستایی تلقی نموده درواقع طرح هادی روستایی اگربه صورت اصول واستانداردتهیه شودتعین کننده ی خط مشی طرح بهسازی است درطرح هادی هرروستااصول هدایت کننده ی توسعه ی کالبدی شناسایی ومعروفی می شوندکه درطرح بهسازی ازمطالعه ی وبرسی آنها می توان فضاهای باارزش رادرسطح روستاشناسایی وبرای آنهاطرح تهیه کرد

فرایندتهیه وتصویب طرح بهسازی بافت باارزش روستایی

1-   معروفی روستاازطرف مراجع مربوطه

2-   گزینش روستاهای واجدارزش

3- مطالعه ی وضع موجودارائه راهبردها وطرح های پیشنهادی در راستای اهداف طرح (فاز صفر ویک)

4-   تهیه ی نقشه های اجرایی طرح های پیشنهادی (فاز دو)

5-   نظارت بر اجرای طرح در روستا (فاز سه)

پس از معرفی روستا ها از سوی مراجع ذی ربط از قبیل مراکز بنیاد مسکن در استان ها، سازمان میراث فرهنگی وگردشگری، دهیاری ها ، شورای اسلامی روستا و ... با توجه به ملاک های پیش گفته در این خصوص، روستاهای واجد ارزش گزینش شده وبا مشاور ذی صلاح قرارداد تهیه ی فاز صفر ویک منعقد می گردد. در این قرارداد، مشاور موظف به جمع آوری مطالعات وضع موجود ، ارائه راهبردها وطرح پیشنهاد (در راستای اهداف طرح) می باشد. این مطالعه در سه مرحله پیش بینی واز مشاور مطالبه میگردد. پس از پایان هر مرحله ، نتایج به دست آمده در کمیته ی فنی متشکل از نمایندگان مشاور، دفتر مرکزی بنیاد مسکن، سازمان میراث فرهنگی وگردشگری، سازمان مدیریت و برنامه ریزی کل کشور وشورای اسلامی روستا(بنا به ضرورت موضوع)، مورد بررسی وتصویب نهایی قرار میگیرد. پس از تصویب ، مدارک ونقشه های مصوب به بنیاد مسکن استان مربوطه ابلاغ میگردد. پس از تصویب مدارک فاز یک طرح، قرارداد فاز دو جهت تهیه ی نقشه های اجرایی طح های پیشنهادی وپس از آن قرارداد فاز سه به منظور نظارت بر اجرای طرح در روستا با مشاور مربوطه منعقد شده ومدارک مصوب جهت اجرا به بنیاد مسکن استان ابلاغ می شود.

لازم به ذکر است که در تمامی مراحل تهیه طرح، کلیه ی اسناد ومدارک باید درکمیته ی فنی مورد بررسی قرار گرفته ومصوب شوند اما نکته مهم این است که موفقیت کلیه مراحل اجرای طرح در روستا بستگی کامل به همکاری ومشارکت اهالی داشته وبدون مساعدت وپشتیبانی آنها قطعاً طرح بهسازی بافت با ارزش به نتایج واهداف پیش بینی شده خود نخواهد رسید.

ملا ک های انتخاب روستا

برای انتخاب روستاهای دارای بافت باارزش، ملاک های متعددی تعریف ودسته بندی شده واز مقایسه ی این شاخص ها در روستاهای مختلف شاخص هایی که دارای اهمییت بیشتری بودند، انتخاب شدند. ملاک ها وشاخص های انتخاب بافت های باارزش روستایی به شرح زیر است:

1- شاخص کالبدی:بافت کالبدی روستا از دو دیدگاه فنی وهنری قابل مطالعه است. در بخش فنی به مسائلی از قبیل ایمنی بقای بافت روستا، تکنیک ساخت وسبک خاص معماری در روستا وسازگاری بافت کالبدی روستا با اقلیم محل توجه می شود

دردیدگاه هنری توجه به زوایای دید و پرسپکتیوهای ویژه وخاص ازمنظرکلی روستاوهمچنین به جزئیات بافت معطوف است (به عنوان مثال اکثرروستاهایی که دردامنه ی کوه واقع شده اندبه سبب منطبق بودن بافت روستاداری چنین منظرهای خاصی هستند

2-شاخص تاریخی که دارای سه مصداق می باشد

الف-خود روستا داری پیشینه طولانی باشد

ب-بافت کالبدی روستاقدمت بالایی داشته باشد

پ-اتفاق ورویدادتاریخی مهمی درروستا یا اطراف آن واقع شده باشد

این نکته قابل ذکراست که وجودتک بناهای قدیمی درروستامانندامامزاده ها یا معابر به تنهایی نمی تواندگواه شاخص تاریخی درآن روستا باشد

3-شاخص فرهنگی - اجتماعی : بررسی این شاخص درروستا می تواند مشخصات فرهنگی واجتماعی خاص هرروستا راکشف ومعرفی نماید این ویژگی ها به صورت کلی شامل مواردزیراست

الف-آداب وررسوم متفاوت بامناطق دیگر

ب-زادگاه محل زندگی یاآرامگاه شخصیت های نام آور

پ-محل وقوع اتفاق اجتماعی-فرهنگی مهم

ت-مدیریت مردمی ویژه موفق

ث-وجودسازمان اجتمایی خاص مانندنظام عشیره ای ایلات ایران دربرخی ازروستاهای کشور

ج-وجودسازمان یا نهاد عرفی ویژه درنظام تصمیم گیری ومدیریت روستا مانندشورای ریش سفیدان

4-شاخص زیست-محیطی : توجه به این شاخص می توانددرجهت جذب گردشگران داخلی وخارجی بسیارسودمندباشدوجود منظره یا مکان طبیعی ویژه درروستا.که دارای جنبه های زیبایی شناسانه ،آموزشی-تحقیقاتی یا اقتصادی است می تواندعامل کشش افرادغیربومی به سمت روستاباشدکه خودعوایداقتصادی قابل توجهی برای روستابه همراه خواهدداشت

5-شاخص اقتصادی تولیدمحصول خاص پرورش نوع خاصی ازدام گیاه یاآبزیان وهمچنین توریستی بودن روستاامکان فعالیت اقتصادی رادرروستا ایجاد می کند این پتانیسل ازجهت اشتغال زایی برای جوانان وتوسعه اقتصادی آتی روستا قابل تأمل است.

علاوه برمواردذکرشده جهت تهیه طرح بهسازی بافت باارزش برای یک روستاعواملی ازقبیل نزدیکی به شهرهای توریستی جوان بودن جمعیت روستا و دارا بودن نرخ رشد بالا امتیازمحسوب شده واحتمال انتخاب روستا را بالا می برد

لازم به ذکراست که وجود چندعامل ازعوامل فوق درروستا برای تشخیص باارزش بودن بافت آن کافیست و نیازی به وجودتمامی شاخص هادرآن نیست

نکته ی حائزاهمیت درمعرفی وانتخاب اولیه ی روستاها برای تهیه ی طرح بهسازی بافت باارزش روستایی این است که اگراین امرازسوی ارگان های محلی ازقبیل بنیادمسکن شهرستان ویا استان سازمان میراث فرهنگی وگردشگری استان یاشهرستان دهیاری هاشورای اسلامی روستاو...صورت گیردبه گزینش نهایی وبهینه روستاکمک بسیاری خواهدنمود

2-سابقه مدیریت وسازمان دهی بافت های فرسوده روستایی

بهسازی بافت فرسوده درکشورهای پیشرفته حدود دو قرن سابقه دارد در صورتی که این قدمت درکشورهای درحال توسعه حدودپنجاه سال است به عبارتی می توان گفت بازتاب زندگی ماشینی وتوسعه ی بی وقفه ونابهنجارشهرها و روستاها درمرحله ی نخست متوجه ابنیه فرسوده درکشورهای پیشرفته شد و آنها را مورد تهاجم قرار داد لذا کشورهایی که به جایگاه آثار و ابنیه فرسوده وباارزش پی برده بودند به عنوان پیش گامان امربهسازی به دفاع ازآن پرداختند و مبانی نظری احیای ابنیه وبافت های فرسوده راتدوین کردند

پس از تدوین منشور آتن  فعالییتی جهانی درامربهسازی آغازشد این تلاش تجربه ای است که بیش ترین نیروی خود را در ابعادفرهنگی وآموزش به کاربرده وسعی نموده باتقویت احساس هنرشناسی وحساس کردن کشورهابه مسائل هنری گونه ای قرابت بین آنها و احیای بافت فرسوده ایجاد کند

نوشته شده در تاریخ چهارشنبه 8 مهر 1388    | توسط: یوسف دیندار    |    |
نظرات()